To właśnie tego dnia czczono pamięć tych, którzy oddali życie za wiarę. Powód zmiany był pragmatyczny: w maju do Rzymu zjeżdżali pielgrzymi, a ponieważ był to okres przed zebraniem plonów, dotkliwie odczuwano braki w żywności. Dlatego też papież Grzegorz III przeniósł święto na listopad. Co więcej, od tego momentu dzień ten dotyczył nie tylko męczenników, ale również tych, którzy według wierzeń mieli trafić do nieba.
Zwyczaj ugaszczania dusz
Dawne wierzenia ludowe mówiły o tajemniczej mszy, odbywającej się w nocy z 31 października na 1 listopada. Przewodził jej zmarły kapłan, a dusze zbierały się w kościele, po czym procesyjnie udawały się na cmentarz. Wierzono również, że tej nocy zmarli odwiedzają domy żywych, dlatego zostawiano uchylone drzwi lub okna, a domownicy poruszali się ostrożnie, by nie „zderzyć się” z duszą. Z tej tradycji zrodził się zwyczaj zwany „ugaszczaniem dusz”, czyli pozostawianiem na stole małych bochenków chleba, zwanych peretyczkami lub powałkami, z odciśniętym krzyżem i inicjałami zmarłych. Dodatkowo na parapecie kładziono miseczkę ugotowanej kaszy i wódkę. Co ciekawe, chleby pieczono wcześniej, aby 1 listopada nie rozpalać ognia, który mógłby zaniepokoić dusze, grzejące się w piecu. Zwyczaj ten został zastąpiony przez modlitwy wypominkowe, podczas których wymienia się zmarłych z imienia i nazwiska.
Świeckość w PRL-u
Choć geneza tego święta sięga czasów pogańskich, współcześnie jest mocno związane z religią. W czasach ustroju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zamiarem władz była zmiana charakteru tego święta na bardziej świecki. To właśnie wtedy zaproponowano zmianę nazwy na Dzień Wszystkich Zmarłych lub Święto Zmarłych, które jest używane do dzisiaj. Polacy jednak uparcie pielęgnowali tradycję, odwiedzając cmentarze właśnie 1 listopada. Dlatego też dzisiaj ten dzień jest Dniem Wszystkich Świętych, wolnym od pracy, a 2 listopada – Dniem Zadusznym, zwanym także Zaduszkami, przypadając na zwykły dzień roboczy.
Znaczenie ognia
Nieodłącznym elementem Dnia Wszystkich Świętych jest zapalanie zniczy na grobach zmarłych. Ten zwyczaj wywodzi się z przedchrześcijańskiego obrzędu dziadów, kiedy to ogień miał pomagać duszom odnaleźć drogę do świata żywych i ogrzewać je. W tradycji chrześcijańskiej ogień symbolizuje Boga, wieczność i życie, rozjaśnia ciemność i oczyszcza z grzechów. Współcześnie zapalamy znicze w różnych kolorach i wzorach, zrobionych ze szkła, plastiku lub gliny. Popularnością cieszą się również znicze ledowe, wyposażone w baterię solarną.
Wszystkich Świętych współcześnie
Dzisiaj do Dnia Zmarłych przygotowujemy się znacznie mniej wystawnie. Początek listopada rozjaśnia polskie nekropolie mnóstwem światełek, przynosimy również kwiaty, zarówno prawdziwe, jak i sztuczne. Przed cmentarzami w większych miastach możemy znaleźć kramy z jedzeniem oraz tak zwaną „pańską skórką”. Chociaż dzień należy do tych bardziej refleksyjnych, warto podkreślić, że jest to również czas na spotkania rodzinne i wspólne spędzanie czasu.
Małgorzata Węglarz